ankeiler

Betekenis: een ankeiler is een inhoudsverwijzing op de voorkant van een tijdschrift of krant die de lezer moet prikkelen om het artikel waarnaar verwezen wordt te lezen.

Tegenwoordig spreekt men liever van «teaser».

Als op het omslag van een willekeurig roddelblad vermeld wordt dat prinses Beatrix een nieuwe liefde heeft kunt u er vergif op innemen dat zij zich een nieuw hondje heeft aangeschaft. Maar dat ontwaart u pas thuis, als u het blaadje al gekocht heeft.

Is dit de nieuwe liefde van Beatrix?

querulant

Betekenis: verongelijkte klager, ruziezoeker. Niet zelden werd deze kwalificatie gebezigd als argumentum ad hominem om een terechte klager onschadelijk te maken. Zo werd journalist Willem Oltmans gedurende tientallen jaren vanwege zijn kritiek op het Nederlandse buitenlandbeleid door de Nederlandse staat en de daarmee gelijkgeschakelde media getypeerd als querulant.

tjolken

Betekenis: het nuttigen van een drinkpakje Tjolk. Dit zuiveldrankje werd in 1977 voor het eerst op de Nederlandse markt gebracht in de smaken aardbei, banaan en chocolade. Indertijd was het werkwoord tjolken een neologisme, een nieuw gevormd woord.

In Rotterdam deed dit woord destijds ook wel de ronde in de betekenis van masturberen.

dystopie

Betekenis: afschrikwekkend toekomstbeeld, antiutopie; een samenleving met louter akelige kenmerken. Dystopie is een populair genre in de literatuur, films, series en games. De thema’s hebben veelal betrekking op oorlog, onderdrukking, pandemieën, criminaliteit, verregaande overheidsbemoeienis, verregaande sociale controle en controle door robots en computers.

Voor meer informatie aangaande dit onderwerp kunnen wij u van harte de dystopische toekomstroman 1984 van George Orwell aanbevelen.

santenkraam

Betekenis: het hele zooitje, de hele handel. ‘Sant’ verwijst naar het Latijnse ‘sanctus’, dat heilige betekent. Santenkraam was een spottende aanduiding voor een verzameling heiligenbeelden in een kerk. In Mokum spreekt men ook wel over ‘santemekraam’.

Een verzameling heiligenbeelden. Bron: Museum Vaals

asjeweine

Kassie-zes jeneverfles
Kassie-zes jeneverfles
Betekenis: kapot; weg; dood; verdwenen.
Varianten: àsfwijne; kassiewijne; kassiewijle; kassie-zes; gasjewijne; kasjewijne; sjewijne.

Rond 1950 in het Nederlands in gebruik gekomen via het Jiddisch hasjeweine (‘weg, verdwenen’). De oorsprong ligt in het Hebreeuwse hasjibhenu (‘doe ons terugkeren’). Dit is de aanhef van de liturgische tekst bij het wegdragen en aan het gezicht onttrekken van de wetsrol aan het eind van de joodse eredienst.

Asjeweine gaan kan weggaan en doodgaan betekenen.
Asjeweine maken betekent laten verdwijnen en vandaar ook stelen.
Kassie-zes als eufemisme voor de dood, refereert aan de zes planken waarvan een doodskist (opgevat als kastje) is gemaakt.

Kassie-zes jeneverfles
Kassie-zes jeneverfles van distilleerderij/ bottelier/ slijter Wanders uit Schiedam (ca. 1952)
Kassie-zes is ook een dobbelspel. Met drie dobbelstenen moet je eerst de vier, dan de één en dan de zes gooien. (In het Engels heet dit spel cast.)

 

naatje pet

Betekenis: helemaal niets; waardeloos; knudde; mislukking; afgang.
Varianten: naatje; pet.

Monument ter herinnering aan den Hollandse Volkswil 1830-1831, beter bekend als ‘Naatje’.

Waarschijnlijk is met naatje in deze uitdrukking oorspronkelijk een beeld bedoeld: een vrouwenfiguur die vroeger op de Dam in Amsterdam stond. Dit in 1856 opgerichte monument heette Monument ter herinnering aan den Hollandse Volkswil 1830-1831. Het herinnerde aan de Tiendaagse Veldtocht tegen de opstandige Belgen in 1831. Gek genoeg werd dit eerste Nederlandse nationale monument gemaakt door de Vlaming Louis Royer.
De vrouwenfiguur moest volgens de tekst op de sokkel de ‘Eendracht der Hollandsche Natie’ verbeelden. Het verhaal gaat dat de letter i van het woord natie met een naar links (in plaats van naar rechts) omgekrulde voet was gebeiteld. De Amsterdammers vonden dus dat er ‘Natje’ stond. Vervolgens werd de bijnaam van het beeld Naatje. Daaraan zal vast hebben bijgedragen dat het woord naadje een plat woord voor het vrouwelijk geslachtsdeel is.
Het beeld dat Naatje genoemd werd, was niet erg stevig. Al snel na de oprichting was Naatjes neus afgevroren. Haar hoofd moest eraf worden gehaald, zodat de restaurateur de neus kon maken. Later brak haar linkerarm af. Ook vonden de voorbijgangers haar gewoon lelijk. Dat naatje dus de negatieve betekenis ‘knudde, waardeloos’ kreeg, is niet verwonderlijk. In 1914 moest Naatje het veld ruimen voor de elektrische tram.

Het verdwijnen van Naatje van den Dam - Kleine Piet.
Het verdwijnen van Naatje van den Dam – Kleine Piet.

Tot ver in de twintigste eeuw werd een (revue)liedje gezongen met de tekst: “En Naatje van de Dam, die moest verdwijnen, die moest verdwijnen, en Naatje van de Dam, die moest verdwijnen voor de elec-te-ri-sche tram.”

‘Dat is pet’ betekent ook ‘dat is waardeloos’. Het woordenboek van Koenen nam pet in 1952 als eerste woordenboek in deze betekenis op. Waarschijnlijk is hier oorspronkelijk het hoofddeksel bedoeld. De pet werd halverwege de 20e eeuw vooral gedragen door arbeiders en boeren.